Nana Patekar: जेव्हा नाना कारगिलच्या युद्धात उतरले होते…

 

“आ गये मेरी मौत का तमाशा देखने…”पासून ते “Control Uday, Control…”पर्यंत असंख्य दमदार संवादांनी भारतीय प्रेक्षकांच्या मनावर राज्य करणारे Nana Patekar आज आपल्यात नाहीत. नानांचे Krantiveer, Tirangaa, Prahaar, Ab Tak Chhappan, Welcome, Natsamrat असे अनेक चित्रपट आपण पाहिले. पडद्यावर कधी संतप्त तर कधी मिश्कील, कधी पोलीस अधिकारी तर कधी सैनिक म्हणून त्यांनी आपल्यावर छाप सोडली. पण नाना पाटेकर यांच्या आयुष्यातली एक गोष्ट अशी आहे, जी एखाद्या चित्रपटाच्या कथेसारखी वाटते. कारण पडद्यावर सैनिकाची भूमिका करणारे नाना एकदा खरोखर भारतीय सैन्यासोबत कारगिलच्या युद्धक्षेत्रात पोहोचले होते. आणि त्याची सुरुवात झाली होती एका चित्रपटापासून— Prahaar: The Final Attack. (Nana Patekar)

1991 मध्ये प्रदर्शित झालेला Prahaar: The Final Attack हा Nana Patekar यांच्या कारकिर्दीतला अत्यंत महत्त्वाचा चित्रपट. विशेष म्हणजे या चित्रपटात नाना फक्त मुख्य भूमिकेत नव्हते; हा चित्रपट त्यांनी स्वतः दिग्दर्शितही केला होता. त्यांनी यात Major Pratap Chauhan ही भूमिका साकारली. पण लष्करी अधिकाऱ्याची भूमिका फक्त uniform घालून करायची, एवढ्यावर नाना थांबले नाहीत. त्या भूमिकेसाठी त्यांनी बेळगाव येथील Maratha Light Infantry Regimental Centre येथे प्रत्यक्ष कठोर लष्करी प्रशिक्षण घेतलं. 1992 मधील India Todayच्या रिपोर्टनुसार, नाना यांनी तेथील जवानांसोबत rigorous physical training केली होती. म्हणजे पडद्यावर Major दिसण्यासाठी त्यांनी फक्त acting workshop केला नव्हता; त्यांनी सैन्यातील शिस्त, व्यायाम, दिनक्रम आणि प्रशिक्षण जवळून अनुभवलं होतं. नंतरही त्यांचा भारतीय सैन्य आणि Territorial Armyशी संबंध कायम राहिला. त्यांच्या या लष्करी प्रशिक्षणामुळेच पुढे 1999 मध्ये एक विलक्षण घटना घडणार होती.

Prahaar प्रदर्शित होऊन जवळपास आठ वर्षं झाली होती. 1999 मध्ये भारत आणि पाकिस्तानदरम्यान कारगिल युद्ध सुरू झालं. त्या वेळी Nana Patekar हे भारतीय चित्रपटसृष्टीतील स्थापित नाव होते. Parinda, Krantiveer, Khamoshiसारखे चित्रपट त्यांच्या नावावर होते. National Awards मिळाले होते. करिअर उत्तम सुरू होतं. पण देशात युद्ध सुरू झाल्यानंतर नानांच्या मनात एक वेगळाच विचार आला, आपल्याला सैनिकांसाठी काहीतरी करायला हवं. फक्त आर्थिक मदत करून किंवा जवानांना भेटून परत येण्याऐवजी नानांना प्रत्यक्ष त्यांच्यासोबत राहायचं होतं. त्यांनी सैन्यातील अधिकाऱ्यांकडे युद्धक्षेत्रात जाण्याची इच्छा व्यक्त केली. पण साहजिकच एका civilian अभिनेत्याला थेट conflict zoneमध्ये जाण्याची परवानगी मिळणं सोपं नव्हतं. नानांनी पुढे स्वतः सांगितलेल्या आठवणीनुसार, त्यांना सांगण्यात आलं की यासाठी थेट संरक्षणमंत्र्यांची परवानगी आवश्यक आहे. आणि मग नानांनी तत्कालीन संरक्षणमंत्री George Fernandes यांच्याशी संपर्क साधला. (Nana Patekar)

नानांनी एका नंतरच्या मुलाखतीत या संभाषणाची आठवण सांगितली होती. George Fernandes यांनी सुरुवातीला हे शक्य नसल्याचं सांगितलं. त्यावर नानांनी स्वतःच्या Maratha Light Infantryसोबतच्या trainingचा उल्लेख केला. त्यांच्या म्हणण्यानुसार, commissionसाठी आवश्यक trainingपेक्षाही आपण अधिक काळ प्रशिक्षण घेतल्याचं त्यांनी Fernandes यांना सांगितलं. ही पार्श्वभूमी समजल्यानंतर अखेर त्यांना सैन्यासोबत जाण्याची विशेष परवानगी मिळाली. एका मोठ्या अभिनेत्यासाठी हे एखादं publicity visit नव्हतं. नानांच्या स्वतःच्या सांगण्यानुसार त्यांनी त्या काळात आपलं फिल्मचं काम बाजूला ठेवलं आणि सैन्यासोबत वेळ घालवण्यासाठी निघाले. आज इंटरनेटवर Nana Patekar यांच्या सैन्यासोबतचे काही जुने फोटो पाहायला मिळतात. ते एखाद्या फिल्मच्या सेटवरचे फोटो नाहीत. 1999 च्या कारगिल युद्धाच्या काळात नाना प्रत्यक्ष जवानांसोबत होते. त्या काळातील India Todayच्या August 1999 मधील reportनुसार, नाना दोन आठवड्यांहून अधिक काळ सैनिकांसोबत राहत होते आणि वेगवेगळ्या postsवर फिरत होते. नंतरच्या मुलाखतींमध्ये मात्र नानांनी आपला एकूण Armyसोबतचा हा कालावधी सुमारे 60 दिवसांचा असल्याचं सांगितलं.

म्हणून इथे एक महत्त्वाची गोष्ट समजून घ्यायला हवी, Nana Patekar हे नियमित Army combatant म्हणून enlist झाले नव्हते. पण त्यांना विशेष परवानगीने सैन्यासोबत conflict zoneमध्ये राहण्याची संधी मिळाली आणि त्यांनी जवानांना विविध प्रकारे मदत केली. नाना पाटेकर यांनी पुढे दिलेल्या मुलाखतीत सांगितलं की त्या काळात ते Quick Reaction Team — QRT चा भाग होते. QRT म्हणजे गरज पडल्यास तातडीने हालचाल करणारी military team. नानांच्या म्हणण्यानुसार, सैनिकांना आवश्यक असलेल्या गोष्टी पोहोचवण्यापासून ते सैन्यासोबत वेगवेगळ्या ठिकाणी जाण्यापर्यंत त्यांनी मदत केली. त्यांनी base hospitalमध्येही काही काळ काम करून जखमी जवानांना मदत केली. Hindustan Timesने 1999च्या जुन्या वृत्ताचा संदर्भ देत नाना LoC जवळ सैनिकांसोबत राहत असल्याचं आणि base hospitalमध्येही मदत करत असल्याचं नमूद केलं आहे. आपली सर्वात मोठी ताकद Bofors किंवा AK नाही, तर आपले जवान आहेत, अशी भावना त्यांनी त्या काळात व्यक्त केली होती. (Nana Patekar)

या संपूर्ण अनुभवाने Nana Patekar यांच्यावर किती शारीरिक परिणाम झाला होता, याचा अंदाज त्यांच्या एका आठवणीतून येतो. नाना यांनी नंतर सांगितलं, ते जेव्हा श्रीनगरला पोहोचले, तेव्हा त्यांचं वजन साधारण 76 किलो होतं. आणि परत आले तेव्हा? 56 किलो. म्हणजे जवळपास 20 किलो वजन कमी झालं होतं. कारगिलमधील परिस्थिती, उंच प्रदेश, कठीण हवामान आणि सैनिकांसोबतचा demanding दिनक्रम यामुळे हा अनुभव त्यांच्यासाठी अत्यंत कठीण ठरला. पण नानांनी त्याकडे कधीही स्वतःच्या पराक्रमासारखं पाहिलं नाही. त्यांनी या अनुभवाबद्दल बोलताना साधारण एवढीच भावना व्यक्त केली. देशासाठी आपण एवढं तरी करू शकतो. विचार करा, करिअर सुरू झाल्यानंतर एखादा अभिनेता सैनिकाची भूमिका करण्यासाठी military training घेतो. आठ वर्षांनंतर देशावर युद्धाची वेळ येते. आणि त्याच trainingचा आधार घेत तो अभिनेता संरक्षणमंत्र्यांकडे परवानगी मागतो आणि प्रत्यक्ष सैन्यासोबत युद्धक्षेत्रात पोहोचतो. याच कारणामुळे नाना पाटेकर यांचं Armyशी असलेलं नातं फक्त Prahaarमधल्या Major Pratap Chauhanपुरतं मर्यादित राहिलं नाही. त्यांच्या आयुष्यात पडदा आणि वास्तव यांच्यामधली सीमारेषा एका क्षणी अक्षरशः मिटली होती. (Nana Patekar)

THIS BLOG IS ORIGINALLY PUBLISHED AT GAJAWAJA - https://gajawaja.in/when-nana-patekar-entered-the-kargil-war/