Maharshi Vyas : पांडव आणि कौरव यांच्याशी जवळचा संबंध असलेल्या महर्षी व्यासांची जन्मकथा

आज गुरुपौर्णिमा. आपल्या आयुष्याला योग्य दिशा दाखवणाऱ्या, अज्ञान दूर करून ज्ञानाचा प्रकाश देणाऱ्या आध्यात्मिक आणि प्रापंचिक गुरूंचे पूजन केले जाते. आई-वडिलांना मुलांचे पहिले गुरु मानले जाते, त्यामुळे या दिवशी आई-वडिलांचा व मोठ्यांचा आशीर्वाद घेतला जातो.

गुरुंप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा दिवस म्हणजे गुरुपौर्णिमा. आषाढ महिन्यातील पौर्णिमेलाच गुरुपौर्णिमा म्हटले जाते. याच दिवशी द्वापर युगात याच तिथीला महर्षी वेद व्यास यांचा जन्म झाला असे मानले जाते. त्यामुळेच गुरुपौर्णिमेला व्यास पौर्णिमा असे म्हटले जाते. महाभारताचे लेखन केलेले महर्षी व्यास म्हणजे ज्ञानाचा सागर. व्यास ऋषींना भगवान विष्णूचा अवतार देखील मानले जाते. याच महर्षी व्यास यांच्या जन्माची कथा देखील खूपच रंजक आहे. कौरव आणि पांडवांच्या जन्मांच्या अगोदर पासून महाभारतात त्यांचे अस्तित्व आहे. व्यास हे कौरव आणि पांडवांचे आजोबा तर पांडू आणि धृतराष्ट्राचा वडील आहेत. 

पितामह भीष्म हे आठ शापित वसुंपैकी एक होते. राजा शंतनू आणि गंगा यांना पुत्रप्राप्तीमध्ये भीष्म झाले होते. पुत्रप्राप्ती होताच गंगा त्यांना मारून टाकायची पण शेवटचा वसू उरला कारण शंतनूने त्याला वाचवले आणि गंगाचा शब्द मोडला गेला. त्यामुळे ती त्याला सोडून गेली. पुढे त्या बाळाचे संगोपन शंतनू राजाने भीष्माचे उत्तम रित्या संगोपन केले. पण राजा गंगा त्याला सोडून गेल्याने एकटा पडला होता. पुढे त्याला सत्यवती नावाच्या स्त्रीवर प्रेम जडले. आपले पालन पोषण करणाऱ्या शंतनू राजाचा एकटेपणा भीष्माला पाहवत नव्हता त्यामुळे त्याने राजाला सत्यवतीशी विवाह करण्यास सांगितला त्यात सत्यवतीने तिला होणारच पुत्र राजा बनेल अशी अट ठेवली. भीष्मणे तिला विश्वास बसावा म्हणून ब्रह्मचर्य स्वीकारले. 

सत्यवती नाव चालवण्याचे काम करत असे. ती लोकांना नदीच्या एका किनाऱ्यावरून दुसऱ्या किनाऱ्यावर पोहोचवत असे. असे म्हटले जाते की तिच्या शरीरातून माशांसारखा वास येत असे, म्हणून लोक तिला मत्स्यगंधा असेही म्हणत असत. एक दिवशी ऋषी पराशर नदी पार करू इच्छित होते. सत्यवती त्यांना नावेतून नदी पार करून देऊ लागल्या. प्रवासादरम्यान, ऋषी पराशर यांनी सत्यवतीमध्ये दडलेले तेज आणि विशेष गुण ओळखले. त्यांनी सत्यवतीला सांगितले की, त्यांच्या संयोगाने एका अशा पुत्राचा जन्म होईल, जो पुढे जाऊन जगातील सर्वात मोठ्या विद्वानांमध्ये गणला जाईल. 

सत्यवती या गोष्टीबद्दल चिंतित होत्या. त्यांना समाज आणि आपल्या कुटुंबाच्या प्रतिष्ठेची चिंता होती. तेव्हा ऋषी पराशर यांनी त्यांना विश्वास दिला की, त्यांच्या प्रतिष्ठेला कोणताही धक्का लागणार नाही. यानंतर त्यांनी आपल्या तपाच्या प्रभावाने चोहोबाजूला दाट धुके निर्माण केले, जेणेकरून कोणाचीही नजर त्यांच्यावर पडू नये. सत्यवतीने एका पुत्राला जन्म दिला. हा जन्म नदीच्या मध्यभागी असलेल्या एका लहान बेटावर झाला होता. याच कारणामुळे त्या बालकाचे नाव द्वैपायन पडले, ज्याचा अर्थ आहे – बेटावर जन्म घेणारा. 

त्यांचा रंग सावळा होता, म्हणून त्यांना कृष्ण द्वैपायन असेही म्हटले गेले. पुढे हेच कृष्ण द्वैपायन वेद व्यास या नावाने प्रसिद्ध झाले. कृष्ण द्वैपायन जन्माला येताच सामान्य मुलांसारखे नव्हते. असे म्हटले जाते की त्यांनी खूप कमी वेळात ज्ञान प्राप्त केले आणि आपल्या आईला सांगितले की जेव्हा त्यांना त्यांची गरज असेल, तेव्हा ते लगेच त्यांच्याकडे येतील. यानंतर ते तप आणि अध्ययनासाठी निघून गेले. पुढे जाऊन महर्षी वेद व्यासांनी आपल्या आयुष्यातील मोठा भाग वैदिक ज्ञान व्यवस्थित करण्यात घालवला. त्यांनी वेदांचे संपादन केले आणि अनेक पुराणांच्या संकलनाचे श्रेयही त्यांना दिले जाते. महाभारताची रचनाही त्यांनीच केली आहे. याच कामामुळे त्यांना वेद व्यास म्हटले जाऊ लागले. येथे ‘व्यास’ या शब्दाचा अर्थ आहे – एखाद्या विषयाला व्यवस्थित करणारा किंवा त्याचे संकलन करणारा. 

जेव्हा वेद व्यासांना महाभारताची रचना करायची होती, तेव्हा त्यांनी भगवान गणेशाला ते लिहिण्याची विनंती केली. गणेशजींनी एक अट ठेवली की ते न थांबता लिहितील, त्यामुळे व्यास जे काही बोलतील, ते त्यांना सतत बोलावे लागेल. याला उत्तर म्हणून व्यासांनीही अट घातली की, गणेशाने प्रत्येक श्लोकाचा अर्थ समजून घेतल्यावरच तो लिहावा. असे म्हटले जाते की, जेव्हा जेव्हा व्यासांना विचार करण्यासाठी वेळ हवा असे, तेव्हा ते गूढ अर्थाचे श्लोक बोलत असत. 

this blog was originally published on https://gajawaja.in/guru-pournima-2026-maharishi-ved-vyas-birth/